07/10/26

Маці, якая вядзе да Сына: Найсвяцейшая Панна Марыя ў жыцці святога Рафала Каліноўскага

Святы Рафал Каліноўскі ў Беларусі вядомы, аднак ягоная постаць і багатая духоўная спадчына яшчэ не да канца адкрытыя ў сваёй глыбіні. Дарога яго жыцця, пракладзеная праз наш край і няпростую гісторыю можа захапляць, а паколькі ён наш, беларускі святы, то пазнаваць гэты шлях гэты шлях і варта, і належыць. Веды пра яго ў многіх зводзяцца да вобразу мужнага ўдзельніка паўстання паўстання і ссыльнага, які вынес цяжкія выпрабаванні Сібіры, аднак за гэтымі знешнімі падзеямі стаіць значна глыбейшая праўда пра чалавека, які праз доўгія пошукі і выпрабаванні ішоў да святасці пад пастаяннай апекай Найсвяцейшай Панны Марыі, Маці, Заступніцы і Настаўніцы.

Мэта гэтага даследавання – паказаць марыйнае вымярэнне жыццёвага і духоўнага шляху святога Рафала Каліноўскага, а асноўнае пытанне тычыцца таго, як Маці Божая вяла яго праз усе этапы зямнога жыцця ад нараджэння і першых малітваў у капліцы Вострай Брамы, праз гады вучобы, вайсковай службы, паўстання і сібірскай ссылкі аж да служэння ў Кармэлі.

Смерць маці і Нябесная Маці

Юзаф Каліноўскі нарадзіўся 1 верасня 1835 года ў Вільні ў шляхецкай сям’і Андрэя Каліноўскага і Юзэфы з Палонскіх. Ягоны бацька паходзіў са старога роду, які раней валодаў маёнткам у Калінаве на Падляшшы, а потым перасяліўся ў Гродна, дзе 10 снежня 1805 года і нарадзіўся сам Андрэй. Скончыўшы фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, ён застаўся ў Вільні, дзе спачатку выкладаў матэматыку ў ІІ Віленскай гімназіі, а з 1841 года звязаў свой лёс са Шляхецкім інстытутам, прайшоўшы там шлях ад настаўніка і выхаваўцы да дырэктара, і адначасова выконваў абавязкі натарыуса Радзівілаўскай камісіі. Андрэй меў цвёрды характар і сваім штодзённым наведваннем святой Імшы ды глыбокім сакрамэнтальным жыццём значна ўплываў на навакольных, а дзяцей вучыў сумленнай працы, найперш над сабою, праўдзівасці, любові да бліжняга і сапраўднаму хрысціянскаму жыццю.

На долю Юзафа Каліноўскага выпала горкае сіроцтва: родная маці памерла ад сухотаў праз некалькі дзён пасля ягонага нараджэння. У 1838 годзе Андрэй Каліноўскі ўзяў другі шлюб з сястрой памерлай жонкі, Вікторыяй Палонскай, якая нарадзіла яму траіх дзяцей, аднак неўзабаве пасля нараджэння малодшага сына, каля 1845 года, памерла і яна. Пасля яе смерці апекай над асірацелымі дзецьмі займалася сваячка Палонскіх Клементына Шаняўская, пакуль у 1847 годзе Андрэй не ажаніўся трэцім шлюбам з дзевятнаццацігадовай Сафіяй з Путкамераў, дачкой графа Лаўрэнція Путкамера і Марылі з Верашчакаў, увекавечанай у паэзіі Адама Міцкевіча. Іх шлюб адбыўся ў Беняконях, сямейным маёнтку Путкамераў, а ў сям’і нарадзілася яшчэ чацвёра дзяцей: Марыя, Аляксандр, Моніка і Юрась. Сафія стала для пасербаў сапраўднай маці і стварыла ў доме атмасферу глыбокай веры і патрыятызму, таму ў сваіх лістах дадому Юзаф, малодшы за яе толькі на восем гадоў, зусім шчыра звяртаўся да яе словамі: «Любая мама». Яна штодзённа ўдзельнічала ў святой Імшы, часта спавядалася і прымала Камунію, а вечаровыя малітвы чытала да ночы. Аднак, пры ўсёй пяшчоце мачахі, ранняя страта роднай маці засталася для Юзафа ранай на ўсё жыццё, і пазней ён напісаў ва ўспамінах: «Сэрца бацькоў на зямлі ніхто, акрамя Бога, замяніць не можа». У гэтай глыбока рэлігійнай сям’і, якая жыла ў цені Вострай Брамы, дзе служылі кармэліты босыя, узрастала марыйная пабожнасць малога Юзафа. Спачатку немаўлём у Вастрабрамскую капліцу насіла яго няня, а пазней, падросшы, хлопчык часта хадзіў туды сам і доўга ўглядаўся ў аблічча Маці Божай Міласэрнасці, дзе і зараджалася ягоная любоў да Найсвяцейшай Панны.

У 1843 годзе, ва ўзросце васьмі гадоў, Юзаф разам са сваім братам Віктарам паступіў у Віленскі шляхецкі інстытут. Гэтая закрытая дзяржаўная навучальная ўстанова для дзяцей мясцовай шляхты месцілася ў мурах колішняга піярскага калегіума насупраць касцёла дамініканаў і паўстала ў 1832 годзе пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта. Выкладалі тут многія былыя ўніверсітэцкія прафесары, а сярод выхаванцаў вучыліся дзеці колішніх студэнтаў. Юнакі мелі добрыя жыццёвыя ўмовы, іх распарадак трымаўся строгага статуту, а заняткі вялі па-руску і па-французску, акрамя таго, выкладалі лацінскую, нямецкую і польскую мовы.

Рэлігійнае выхаванне ў інстытуце стаяла на высокім узроўні: хлопцы вывучалі катэхізіс, спавядаліся, кожную нядзелю хадзілі на святую Імшу ў касцёл Святога Духа, удзельнічалі ў працэсіях і адбывалі рэкалекцыі перад Божым Нараджэннем ды Вялікаднем. У першыя два гады вучобы Юзафа (1843–1845) капеланам і настаўнікам катэхетам быў дамініканін айцец Філіп Макрэцкі, якога моладзь шчыра паважала. Аднак за смелыя казанні супраць закрыцця кляштараў, у тым ліку віленскага дамініканскага ў 1844 годзе, святара саслалі ў глыб Расіі, а пасля Студзеньскага паўстання ў Сібір, дзе ён пазней зноў сустрэўся з Каліноўскім у Іркуцку. Насупраць інстытута, па другі бок вузкай вуліцы Святога Духа, стаяў той самы былы кляштар дамініканаў, ператвораны ў турму, і нават замураваныя вокны калідора не маглі схаваць ад вачэй вучняў, што за гэтымі сценамі трымаюць у няволі іх суайчыннікаў.

Нягледзячы на складаную грамадскую атмасферу тагачаснай Вільні, рэлігійнае жыццё інстытута і частыя малітвы ў Вастрабрамскай капліцы заклалі ў душы юнака трывалы духоўны падмурак, які пазней пасля гадоў унутранага крызісу дапамог яму вярнуцца да Бога. Сам Каліноўскі праз гады напісаў пра гэты час з поўнай шчырасцю: «З рэлігійнага пункту гледжання нам усяго было ўдосталь, хіба што не хапала нашай добрай волі». Вучыўся Юзаф з вялікай стараннасцю і праз сем гадоў скончыў інстытут з залатым медалём, а ягонае імя выбілі на мармуровай дошцы. Яшчэ ў інстытуце ён упершыню задумаўся пра духоўную семінарыю, пра што пазней успамінаў з глыбокім жалем: «Сапраўды, узважыўшы некаторыя акалічнасці, я павінен быў пастарацца паступіць у духоўную семінарыю ў Вільні. А што я гэтага не зрабіў, значная частка жыцця, а галоўнае, гады маладога ўзросту паламаліся на кавалкі, якіх ужо не сабраць, сталіся без карысці для мяне і для бліжніх і ў марнасць абярнуліся».

Горы-Горкі: калі катэхізацыя застаецца толькі прадметам

Скончыўшы Шляхецкі інстытут, Юзаф задумваўся, куды ісці вучыцца далей. Старэйшы брат Віктар схіляўся да гаспадаркі, і бацька параіў абодвум сынам паступіць у Аграрны інстытут у Горы-Горках каля Оршы, першую ў Расійскай імперыі вышэйшую сельскагаспадарчую навучальную ўстанову з правамі ўніверсітэта. Віктар ахвотна згадзіўся, Юзаф жа вагаўся, бо меў большыя здольнасці да дакладных навук, аднак усё ж вырашыў паспрабаваць, і ў 1850 годзе абодва браты выехалі ў Горы-Горкі.

Жыць далёка ад родных аказалася вельмі нялёгка. Студэнты жылі на прыватных кватэрах у навакольных мяшчан або сялян, а на заняткі ім даводзілася ісці няблізкі шлях ды вольны ад інстытута час яны не заўсёды бавілі годна. Аднак галоўным стала іншае: побач быў парафіяльны касцёл, дзе служылі святары, але паміж духавенствам і вучнямі не было жывой сувязі. Як пазней з болем успамінаў сам Каліноўскі, «не хапала непасрэднага ўплыву, і ў паўсядзённым жыцці мы заставаліся ў поўнай адасобленасці ад духавенства». Катэхізацыя ўспрымалася толькі як навучальны прадмет, а не як утаямнічэнне ў хрысціянства. Ва «Успамінах» Каліноўскі шчыра напісаў пра тыя гады: «Касцёльныя практыкі я занядбаў, але то тут, то там у маёй душы моцна, хоць і ненадоўга, прачыналася імкненне да ўнутранай пабожнасці. Я, аднак, не быў верны гэтаму голасу». Юзаф перастаў спавядацца, зрэдку хадзіў на святую Імшу, аднак ягоная сувязь з Богам не абарвалася цалкам, а толькі аслабла. Адначасова стала відавочна, што аграномія не была ягоным пакліканнем і ўжо на другім курсе, у 1852 годзе, выявілася, што ён не мае да яе ніякай схільнасці, а практычныя заняткі ў полі не толькі не натхнялі, але і патрабавалі сіл, якіх ён меў. Так паступова выспела думка пакінуць Горы-Горкі.

Крызіс і навяртанне

Параіўшыся з бацькам, Юзаф пакінуў Горы-Горкі і пераехаў ў Пецярбург, а Віктар застаўся ў Аграрным інстытуце. Пазней Каліноўскі назваў гэтую змену «з агню ды ў полымя». Ён спачатку спрабаваў паступіць у Інстытут інжынераў шляхоў зносін, аднак месцаў там ужо не было, і тады абраў Мікалаеўскую інжынерную акадэмію, адначасова пайшоўшы на вайсковую службу. Менавіта там, у сценах інжынернай школы і пачаўся ягоны глыбокі духоўны крызіс. Вучыўся Юзаф выдатна і строга трымаўся дысцыпліны, а статут парушыў толькі аднойчы, выйшаўшы ў горад у белых пальчатках, за што быў пакараны трохдзённым арыштам. Шмат часу ён аддаваў чытанню пераважна французскай, у тым ліку рэлігійнай літаратуры, добра ведаў творы Франсуа Рэнэ дэ Шатабрыяна, Жазэфа дэ Мэстра і святога Аўгусціна, а таксама жыва цікавіўся культурным жыццём, наведваючы тэатры і оперу. Ягонае рэлігійнае жыццё ў той час было эпізадычным: ён слухаў канферэнцыі ў касцёле святой Кацярыны, якія схілялі да роздуму і пошукаў, аднак, як сам пазней напісаў, хоць і шукаў духоўнага, усё роўна знаходзіў толькі матэрыяльнае.

Ва «Успамінах» ён апісвае выпадак, які стаў сімвалам гэтага стану: «Праязджаючы першы раз у Пецярбургу каля касцёла святога Станіслава, мне прыйшла думка затрымацца; я ўкленчыў, як сёння памятаю, каля канфесіянала; на жаль, ён быў пусты, у касцёле нікога не было, і незразумелы плач агарнуў мяне. Нейкая туга паглынала ўсю істоту". Пасля гэтага выпадку ён не спавядаўся аж да 1863 года, амаль дзесяць гадоў. Аднак варта падкрэсліць, што гэты доўгі перыяд стаў для яго часам глыбокага ўнутранага пошуку і барацьбы, падчас якіх Пан Бог не пакідаў яго, а Найсвяцейшая Панна Марыя ціха вяла далей, нават калі ён сам яшчэ не ўсведамляў Яе прысутнасці. Сапраўдны пералом адбыўся значна пазней, падчас працы на будаўніцтве чыгункі, калі ў яго рукі трапіў малітоўнік, атрыманы ад земляка. Каліноўскі прызнаецца: «Асабліва абуджалася пачуццё даверу да заступніцтва Маці Найсвяцейшай. Увага пра тое, як важна ў патрэбе маліцца „Прывітанне Анёльскае”, глыбока запала мне ў памяць, і аднаго разу, калі я апынуўся ў найвялікшай небяспецы страціць жыццё, прамоўленая ўсім сэрцам малітва „Вітай, Марыя” выратавала мяне ад загубы. Якой магутнай зброяй з'яўляецца малітва. Якое ўсемагутнае заступніцтва Найсвяцейшай Панны».

Доўгі пошук скончыўся 15 жніўня 1863 года, у свята Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі, калі ён прыступіў да споведзі ў касцёле місіянераў у Вільні. Выбар гэтага дня быў невыпадковым, паколькі менавіта тады Каліноўскі адчуваў асаблівую блізкасць і глыбокі давер да Маці Божай. Асэнсоўваючы пазней гэты лёсавызначальны момант, ён прызнаецца: «Што Богу было ўгодным здзейсніць у маёй душы ў хвіліны, якія я правёў ля канфесіянала, можа зразумець толькі той, хто падобныя хвіліны зведаў». З гэтага часу штотыднёвая споведзь, частая Святая Камунія і ўдзел у святой Імшы здзейснілі ў яго душы канчатковае перамяненне.

Марыя як Каралева Пакутнікаў

У 1855 годзе Юзаф скончыў Мікалаеўскую інжынерную акадэмію ў Пецярбургу, стаў інжынерам і застаўся выкладаць там матэматыку. Служба ішла гладка: праз год ён атрымаў званне падпаручніка, а яшчэ праз год паручніка. У 1859 годзе Юзаф пакінуў акадэмію і ўладкаваўся будаваць чыгунку. Працуючы ўчастковым тэхнікам, ён мераў і вывучаў землі паміж Адэсай, Кіевам і Курскам, асабліва на адрэзку ад Курска да Канатопа, шукаючы лепшы шлях для будучай чыгункі. Паўгода давялося бадзяцца па балотах і бездарожжы, але якраз у той глушы знайшоўся час для кніг і роздум. У лістах да брата ён шчыра пісаў пра тое, што адбывалася ў душы: «Няспынная праца над сабой, далёка ад людзей, здзейсніла ўва мне вялікую перамену на лепшае. Я распазнаў велізарную патрэбу ўсталяваных рэлігійных паняццяў і канчаткова да іх звярнуўся». Гэты пералом Юзаф тлумачыў уплывам «Споведзі» святога Аўгустына, якую перачытваў не адзін раз. У 1860 годзе яго накіравалі ў Брэсцкую крэпасць займацца фартыфікацыяй і тэхнічным наглядам, а праз два гады ён даслужыўся да штабс-капітана.

Студзеньскае паўстанне 1863 года паставіла Юзафа перад складаным выбарам сумлення. Ён добра бачыў, якой дарагой цаной плацяць за ўзброены бунт, і жадаў для роднага краю мірнай, стваральнай працы, а не новай крыві. Аднак калі суайчыннікі ўзяліся за зброю, заставацца ўбаку ён ужо не мог. Каб не падымаць штык супраць сваіх, ён пакінуў царскую армію і далучыўся да паўстання. У паўстанцкім урадзе Каліноўскі ўзначаліў ваенны аддзел Выканаўчага аддзела Літвы, але пагадзіўся на гэтую пасаду з цвёрдай умовай, што ніколі не будзе падпісваць смяротныя прысуды. Сам Юзаф у баях не ўдзельнічаў, на ягоных плячах ляжала арганізацыя паўстанцкіх атрадаў і іх забеспячэнне.

Галоўным кіраўніком паўстання на землях Беларусі і Літвы быў Кастусь Каліноўскі. З Юзафам яго звязвала выключна супадзенне прозвішчаў, бо сваяцтва паміж імі не было. Пасля паражэння паўстання пачаліся жорсткія рэпрэсіі, і хваля арыштаў дакацілася да Вільні. У сакавіку 1864 года Юзафа таксама арыштавалі. Яго зняволілі ў сценах былога дамініканскага кляштара, ператворанага ў турму. Увесь доўгі час чакання прысуду ён жыў малітвай: раніцай, наколькі гэта было магчыма, слухаў Імшу, шмат чытаў і глыбока разважаў пра Муку Хрыста. Штодзённа з яго вуснаў гучала Ларэтанская літанія да Найсвяцейшай Панны Марыі і малітва «Тваёй абароне». Гэтая малітва суправаджалі яго таксама тады, калі вялі на допыты. Нягледзячы на цяжкія ўмовы зняволення, Каліноўскі захоўваў непахісны ўнутраны спакой. Ён рыхтаваў сваю душу да сустрэчы з Богам, разумеючы, што пакаранне можа быць самым суровым. Калі ж 2 чэрвеня 1864 года ваенны суд вынес яму смяротны прысуд, ён прыняў гэтую вестку з годнасцю. Аднак сваякі не збіраліся мірыцца з яго смерцю і пачалі адчайную барацьбу за жыццё Юзафа, спрабуючы схіліць на свой бок старшыню Часовага аўдытарыята і каменданта Вільні, генерала Аляксандра Вяткіна. Каб дамагчыся свайго, яны не пагрэбавалі нават хабарам у памеры пяцісот рублёў. І хоць гэтыя грошы ўзятыя не былі, генерал паабяцаў зрабіць усё магчымае. Выратаванне прыйшло праз сухія юрыдычныя фармальнасці. Пракурор, уважліва разгледзеўшы матэрыялы справы, заўважыў, што Каліноўскі не ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, а займаўся выключна штабной працай. Менавіта гэта дазволіла перакваліфікаваць злачынства, і дзякуючы заступніцтву генерала Вяткіна смяротнае пакаранне замянілі на дзесяць гадоў катаргі ў Сібіры. Доўгі этапны шлях, які заняў амаль год, прывёў Каліноўскага ў далёкае Усолле Іркуцкай губерні. Сібірская катарга, якая зламала і пазбавіла веры многіх іншых, для Юзафа стала дарогай праз пакуты да непахіснай духоўнай стойкасці. Маці Божая заставалася побач, будучы яму заступніцай і прыкладам вернасці. Разам з іншымі ссыльнымі ён ладзіў маёўкі. Сібірская вясна прыходзіла позна, таму ў адным з лістоў Каліноўскі згадвае, што 1 мая ў мясцовым касцёле ўжо пачалося набажэнства, аднак, каб упрыгожыць алтарык Маці Божай, даводзілася выкарыстоўваць штучныя кветкі, бо жывыя ў гэтым суровым краі яшчэ не распусціліся.

Ва Усоллі ссыльныя абралі Юзафа адным з суддзяў. Гэты абавязак прыносіў яму шмат працы, бо колькасць сасланых расла і спрэчкі паміж імі ўспыхвалі ўсё часцей. Ён не цураўся ніякай работы: прыбіраў, калоў і насіў дровы, чысціў гародніну і даглядаў невялікі агародчык. Тым жа, каму ў няволі было найцяжэй, ахвяраваў дзясятую частку сваіх грошай, дзяліўся з імі бялізнай і адзеннем. Шчодры на добрыя ўчынкі, ён цярпліва, без нараканняў зносіў усе нягоды, а яго сіла волі і моц духу былі для таварышаў па нядолі палёгкаю і апорай. Ён дапамагаў ссыльным таксама ў іхніх справах, арганізоўваў гурткі, дзе тлумачыў матэматыку, фізіку і іншыя дакладныя навукі, вучыў моладзь замежным мовам і механіцы, а для дзяцей і моладзі ладзіў нядзельныя школы. Праз Людвіку Млоцкую ён выпісваў для іх рэлігійныя кнігі і дзіцячую літаратуру з Варшавы. Калі царскія ўлады выдалілі з Усолля святароў за тайныя набажэнствы і застаўся толькі адзін пажылы ксёндз Стульгінскі, Каліноўскі рыхтаваў тайныя службы і падтрымліваў духоўнае жыццё пакараных. Да пэўнай меры ён замяніў ім святароў і духоўных кіраўнікоў. У Літанію да ўсіх святых ссыльныя дадавалі заклік: «Праз малітву Каліноўскага, выслухай нас, Пане». У гэтым закліку гучала іх надзея, што Бог пачуе іх дзеля чалавека, які стаяў побач і маліўся за іх. Так малітва пераставала быць яго асабістай справай: яна рабілася асновай духоўнай супольнасці, што склалася вакол яго ва Усоллі. Ён і сам прасіў: «Божа, калі я павінен жыць, то ўчыні, каб я ўжо толькі дзеля Цябе жыў у учынках, здзейсненых з любові да Цябе». У «Сібірскім нататніку» Каліноўскі запісаў, што ссыльныя часта збіраліся разам і вялі размовы на рэлігійныя тэмы, у тым ліку пра ролю Маці Божай у справе збаўлення, асноўныя марыйныя догмы і прывілеі. Гэтае жаданне цалкам аддацца Богу вымагала ад яго сур’ёзнай унутранай працы, бо без усялякага сумневу, ён ужо тады імкнуўся падрыхтаваць сябе да святарства. Таму няма нічога дзіўнага ў тым, што ён шмат чытаў і рабіў нататкі, карыстаючыся кнігамі з бібліятэк, якія стваралі ссыльныя спачатку ва Усоллі, а потым у Іркуцку, прычым пераважную ўвагу аддаваў філасофіі, тэалогіі і гісторыі Касцёла. Гэтыя веды ён не трымаў пры сабе, але дзяліўся імі з калегамі па ссылцы, а таксама падчас заняткаў з моладдзю і дзецьмі. У «Сібірскім нататніку» Каліноўскі запісаў, што падчас гэтых сустрэч абмяркоўваліся і марыйныя тэмы. Яны разважалі пра ролю Маці Божай у збаўленні чалавека, пра Яе Божае Мацярынства, Беззаганнае Зачацце і Унебаўзяцце, а таксама пра тыя асаблівыя ласкі, якімі Бог Яе надзяліў. Веды і размовы ўмацоўвалі яго ўласную веру. Асновай яго жыцця на ссылцы была малітва. У лісце да родных пісаў: «Свет можа пазбавіць мяне ўсяго, аднак застанецца адно сховішча, недаступнае яму – малітва. У ёй можна змясціць мінулае, сучаснасць і будучыню ў постаці надзеі. Божа, якім скарбам надзяляеш тых, хто Табе давярае!”. Гэта ўнутраная апора дапамагла яму вытрымаць і наступныя гады.

17 ліпеня 1868 года Каліноўскі быў вызвалены ад абавязку пасялення ва Усоллі і атрымаў дазвол абраць любое месца жыхарства ў Сібіры. Следам за сваімі сябрамі ён абраў Іркуцк, дзе дзейнічала парафія і быў касцёл, у якім служыў ксёндз Крыштаф Шварніцкі. У горад ён прыбыў 10 жніўня 1868 года і пасяліўся непадалёк ад касцёла, у якім штодзённа ўдзельнічаў у Імшы і прымаў Святую Камунію. Каб зарабіць на жыццё, ён даваў прыватныя ўрокі, не пакідаючы пры гэтым і бескарыслівай навукі для дзяцей. Неўзабаве ён пасябраваў з вядомым прыродазнаўцам Бэнэдыктам Дыбоўскім. Каліноўскі не быў навукоўцам, але падчас знаходжання ў Култуку на беразе Байкала ён аказваў яму пасільную дапамогу і нават рабіў замалёўкі анатамічных дэталяў для яго навуковых прац.

У 1872 годзе, пакінуўшы сібірскую катаргу, Юзаф прыбыў у Перм. Дзякуючы свайму знаёмаму, матэматыку Аляксандру Арлову, ён атрымаў працу хатняга настаўніка ў заможных сем'ях і пасяліўся на мясцовай плябаніі. Жыццё побач з касцёлам пайшло спакойным, мерным ладам са штодзённай святой Імшой, малітвай і шчырымі гутаркамі з мясцовымі святарамі. Гэтыя сумесныя малітвы і разважанні ўзгадваў пазней пробашч Міхал Фішэр: «Пасля вашага ад'езду мне сумна… Мне было вельмі прыемна з вамі маліцца, чытаць і разважаць». Бачачы, што палёгку пакутным амаль немагчыма прынесці, ён мог толькі прасіць у Бога спакою для іх душ, аддадзеных Яму і з Ім паяднаных. Ён верыў, што Божы Провід вядзе ўсё да лепшага: калі не ў зямных справах, то ў духоўных. Пра гэтую ўнутраную ўпэўненасць ён пісаў: «Сёння, сагрэты рэлігійным пачуццём, спакойна гляджу ў рэчаіснасць і ў будучыні бачу светлую надзею для сябе ў любым становішчы, у якім Провіду будзе заўгодна паставіць мяне».

Шлях ў Кармэль

У чэрвені 1873 года, атрымаўшы ад уладаў дазвол на чатырохмесячны адпачынак, Каліноўскі адправіўся ў родныя мясціны. Спачатку ён наведаў свайго брата Віктара, які жыў з сям'ёй у Студзёнках каля Гарадзеі, а пазней накіраваўся да бацькоў, якія жыді тады ў Грозаве Слуцкага павета ў мураваным сядзібным доме Мержаеўскіх, які захаваўся ў мястэчку да нашых дзён. Ягоны меншы брат Юрась, якому на тую пару мінула гадоў чатырнаццаць, на ўсё жыццё запомніў з сустрэчы ціхую павагу Юзафа, ягоную засяроджанасць і нейкую няспынную, светлую сувязь з Богам. З дазволу ўладаў выгнаннік Юзаф Каліноўскі прабыў у Грозаве чатыры месяцы, пасля чаго паехаў у Смаленск, каб дачакацца канчатковага вызвалення. Неўзабаве ён атрымаў вызваленне ад ссылкі, але разам з ім і жорсткую забарону вяртацца ў родны Вільнюс аб сяліцца ў Літве і ў Беларусі.

Пакінуўшы Смаленск у красавіку 1874 года, ён накіраваўся ў Варшаву і спыніўся ў свайго брата Габрыэля. Менавіта там ён прыняў канчатковае рашэнне стаць выхаваўцам князя Аўгуста Чартарыйскага, хворага сына князя Уладзіслава. Каліноўскі доўга вагаўся, баючыся, што свецкія абавязкі адцягнуць яго ад манаскага шляху, але пагадзіўся, бо гэта быў заробак, якім мог падтрымаць бацькоў. Ужо накіроўваючыся з Варшавы праз Кракаў у Сяняву, ён не мог не завярнуць у Чэнстахову, каб падзякаваць Маці Божай за вызваленне. Ён сам пісаў ва ўспамінах: «Раніцай, яшчэ да світання, я ўжо быў у Чэнстахове, дзе знаходзіўся да поўдня, правёўшы там амаль увесь час на набажэнстве і агульным аглядзе Яснай Гары. Натоўпы людзей запаўнялі кожную прастору кляштарнага комплексу і касцёла. Ледзь не з небяспекай для жыцця я дабраўся да капліцы Маці Божай, каб аддаць пашану нашай Заступніцы». У верасні 1874 года ён прыбыў у Сяняву – радавы маёнтак Чартарыйскіх у Падкарпацці, дзе пачаў выконваць свае абавязкі. Каліноўскі выхоўваў Аўгуста, але найперш стаў для яго духоўным кіраўніком, пакінуўшы глыбокі след у фарміраванні асобы хлопчыка, будучага салезіяніна. Насуперак спадзяванням князя Уладзіслава Чартарыйскага, ён не імкнуўся прывіваць свайму выхаванцу толькі веды і ўменні, патрэбныя будучаму палітыку і дзяржаўнаму дзеячу, а засяродзіўся на яго духоўным сталенні і паглыбленні пабожнасці. Князь не пярэчыў адкрыта, аднак Каліноўскі ўсё ж разважаў, ці не выправіцца яму ў Перм і не прыняць прапанову стаць гувернёрам у адной з тамтэйшых сем'яў. Урэшце ён вырашыў застацца побач з хлопчыкам, баючыся, што нехта іншы можа змарнаваць ужо ўзбуджаны рэлігійны дух Аўгуста. Варта памятаць, што гэтыя амаль тры гады, аддадзеныя выхаванню даверанага яму хлопчыка, суправаджаліся няспыннымі духоўнымі пошукамі і самога Каліноўскага. Яго імкненне цалкам прысвяціць сябе Богу не знікла, а толькі чакала свайго часу. Спачатку ён разглядаў шлях дыяцэзіяльнага святарства, але пазней, яшчэ ў палове 1863 года гэтае жаданне перарасло ў рашэнне стаць манахам і святаром. Ён схіляўся да капуцынаў і не пакінуў гэтай думкі нават у ссылцы. Падчас працы гувернёрам ён пазнаёміўся з сястрой Ксавэрай Чартарыйскай, кармэліткай босай з Кракава, і падтрымліваў з ёй сувязь. У 1876 годзе сястра Ксавэра даслала яму верш святой Тэрэзы ад Езуса Nada te turbe: «Няхай нішто цябе не трывожыць, нішто цябе не палохае. Усё мінае, Бог не змяняецца. Цярплівасць дасягае ўсяго. Хто мае Бога, той ні ў чым не мае патрэбы. Дастаткова толькі Бога». У лісце да родных ён паведамляў, што гэта быщ яшчэ адзін доказ міласэрнасці і дабрыні Бога, які праз пасярэдніцтва мілых Яму людзей уліў у яго сэрца пацеху і надзею, менавіта тады, калі ён меў патрэбу ў падтрымцы.

Таго ж 1876 года ён напісаў аўстрыйскаму правінцыялу кармэлітаў босых з просьбай прыняць яго ў ордэн і, атрымаўшы станоўчы адказ, 15 ліпеня 1877 года, напярэдадні свята Маці Божай Шкаплернай, прыбыў у дом навіцыяту ў Грацы. Пасля чатырохмесячнага пастулату і атрымання неабходных дыспенсаў, 26 лістапада 1877 года ён прыняў манаскі габіт, разам з якім атрымаў новае імя – брат Рафал ад святога Юзафа. Ад гэтага дня распачаўся яго навіцыят, які стаў часам глыбокіх унутраных выпрабаванняў. Магістрам навіцыяту быў пажылы айцец Тэрэзій ад Нараджэння Пана (Антон Юнг), былы вайсковец, які захаваў армейскую дысцыпліну і стаў сапраўдным рыгарыстам у поўным сэнсе гэтага слова, патрабуючы ад кандыдатаў захавання статуту да апошняй літары і не дапускаючы ніякіх паслабленняў. Для Каліноўскага сутыкненне з такой непахіснай строгасцю стала сапраўднай духоўнай ломкай: чалавек, звыклы кіраваць, які займаў высокія пасады ў свеце і меў цвёрды характар, раптам апынуўся ў стане поўнай залежнасці, дзе яго прымушалі быць паслухмяным, як малое дзіця. Пазней ён прызнаваўся, што гэты навіцыят стаў для яго цяжэйшы за сібірскую катаргу. Да гэтага суровага духоўнага выпрабавання дадаліся балючыя страты. На пачатку 1878 года да яго дайшла вестка пра смяротную хваробу, а затым пра смерць улюбёнай сястры Марыі; неўзабаве ў Грозаве адышоў у вечнасць і бацька Андрэй. Пераадолеўшы ўнутраную боль і годна вытрымаўшы гэтую нябачную барацьбу з уласнымі слабасцямі, 26 лістапада 1878 года ён склаў першыя манаскія шлюбы. Пасля трох гадоў духоўнага сталення, 27 лістапада 1881 года, брат Рафал прынёс вечныя шлюбы, а ўжо праз месяц накіраваўся ў Чэрну пад Кракавам, дзе ў студзені наступнага года біскуп Альбін Дунаеўскі пасвяціў яго спачатку ў дыяканы (8.01.1882), а потым і ў прэзбітэры (15.01.1882), чым урачыста завяршыў яго шлях да святарства.

Марыя заўсёды і ва ўсім

Святы Рафал ведаў, што менавіта Марыя прывяла яго ў Кармэль і адчуваў Яе мацярынскую руку, якая кіравала ім на пряцягу ўсяго жыцця. Уступіўшы ў ордэн кармэлітаў босых, Каліноўскі апынуўся ў духоўнай традыцыі, дзе выключнае месца займае Найсвяцейшая Панна Марыя, Маці і Апякунка, якая ёсць душой кармэліцкага харызмату. Яшчэ ў сярэднявеччы гэтую сутнасць свайго паклікання кармэліты ўклалі ў вядомую формулу «Totus marianus est Carmelus» (Увесь Кармэль – марыйны). Для Калинощскага гэтая традыцыя стала адказам на ўсе ўнутраныя памкненні, канчаткова вызначыўшы лад яго штодзённага жыцця і малітвы. Неўзабаве пасля свайго святарскага пасвячэння, 6 мая 1882 года, ён стаў памочнікам магістра навіцыяту, што сведчыла пра высокі давер да яго з боку кіраўніцтва ордэна. А ўжо ў лістападзе таго ж года айцец Рафал быў прызначаны прыёрам супольнасці ў Чэрнай. Менавіта з гэтага моманту ён распачаў сваю нялёгкую дзейнасць па аднаўленні Кармэлю ў Галіцыі.

У 1901 годзе ў Кракаве ўбачыла свет ягоная духоўная кніжка «Марыя заўсёды і ва ўсім», якую ён падрыхтаваў на аснове лацінскай працы італьянскага езуіта Томаша Аўрыемы (XVII ст.) пад назвай «Пастаянная памяць пра Найсвяцейшую Панну Марыю ў штодзённых учынках». Гэтая праца была адрасавана найперш свецкім вернікам, якія носяць шкаплер і шукаюць шляхі да паглыблення свайго духоўнага жыцця сярод штодзённых прац і абавязкаў. Святы Рафал імкнуўся даць ім зразумелыя арыенціры, паколькі быў глыбока перакананы, што «пастаяннае яднанне з Найсвяцейшай Паннай ёсць найвялікшым дабром, якога можна пажадаць дзецям Касцёла». Гэтая кніжка хутка здабыла вялікую папулярнасць сярод вернікаў і неаднаразова перавыдавалася. Ён быў таксама спаведнікам кармэлітак босых і няспынна клапаціўся пра іх духоўны рост. У 1892 годзе айцец Рафал заснаваў у Вадавіцах кляштар з ніжэйшай семінарыяй і стаў яго першым прыёрам. Найбольшай і самай плённай справай яго жыцця сталі споведзь і глыбокае духоўнае кіраўніцтва. У цэлебрацыі гэтага сакрамэнту ён не меў сабе роўных, а Святы Ян Павел ІІ падкрэсліваў, што айцец Рафал служыў да канца, асабліва ў канфесіянале, і таму сучаснікі нездарма называлі яго «мучанікам канфесіяналу». Глыбокая малітва пранізвала ўсё яго жыццё: Маці Божую ён з любоўю называў Сонцам, а кармэліцкія супольнасці свечнікамі, якія павінны няспынна ззяць свету Яе хрысціянскімі цнотамі. Тую ж гарачую любоў да Марыі ён шчодра перадаваў сваім субратам падчас шматлікіх духоўных канферэнцый: «Хто больш павінен наследаваць Марыю, калі не мы, што сталі Яе дзецьмі двойчы, праз хрост і праз манаскія шлюбы?». У сваіх разважаннях ён разглядаў Марыю як кнігу, у якой Слова Спрадвечнае, Хрыстус Пан, даецца ўсяму свету для чытання, і заўсёды нагадваў, што Яе дзеці пакліканыя быць вернымі Яе справе. Глыбокай тэалагічнай падставай яго пабожнасці да Марыі было вучэнне пра Божае Мацярынства, бо менавіта дзякуючы Яе пакорнай згодзе «Няхай мне станецца паводле слова твайго» стала магчымым Уцелаўленне, а разам з ім і збаўленне ўсяго чалавецтва. У сваіх глыбокіх канферэнцыях ён разважаў пра тое, што на гэтай згодзе ўзнялося дрэва крыжа, на якім Бог адкупіў свет, і адкрылася тая невычэрпная крыніца, з якой да сканчэння вякоў на чалавечтва выліваюцца Божыя ласкі. Увесь яго шлях да Хрыста заўсёды вёў праз Марыю.

Шкаплер, ружанец і марыйны экуменізм

Адметнай рысай асаблівай прывязанасці кармэлітаў да Марыі ёсць шкаплер. Для айца Рафала ён быў знакам Яе мацярынскай апекі і заклікам наследаваць Яе цнотаў. Яшчэ задоўга да ўступлення ў Кармэль, знаходзячыся ў сібірскім выгнанні, Каліноўскі ў сваіх лістах да родных настойліва прасіў прыслаць шкаплеры і медалікі, каб потым раздаць іх дзецям ссыльных, якія рыхтаваліся да Першай Святой Камуніі. Стаўшы кармэлітам босым, ён не абмяжоўваўся выключна асабістым шанаваннем Маці Божай, паколькі глыбока разумеў неабходнасць перадаваць гэтую любоў іншым. Ён засноўваў Свецкі ордэн і шкаплерныя брацтвы ў Чэрне ды ў Вадавіцах, старанна рыхтуючы кандыдатаў да прыняцця гэтага знаку. У тэалагічнай традыцыі Кармэлю шкаплер разумеюць як шату Марыі і нагадванне пра хрост, таму айцец Рафал падрабязна тлумачыў вернікам, што прыняцце гэтага сакрамэнталія азначае аднаўленне абяцанняў святога Хросту і прысвячэнне сябе Багародзіцы. Гэтае імкненне да глыбокай духоўнасці заўсёды для яго пераважала над простым павелічэннем колькасці тых, хто насіў шкаплер. Сваё разуменне ён перадаваў праз духоўных дзяцей і шматлікія лісты. Дзякуючы гэтым намаганням набажэнства пашыралася далёка за межы Галіцыі: шкаплеры дасылалі ў Расію, у тым ліку і ў Сібір, у Венгрыю і Румынію. Айцец Рафал бачыў у гэтым знаку дзейсны сродак для яднання Касцёла, які можа спрыяць імкненню да адзінства хрысціянаў. Такім чынам, яго праца была непарыўна звязана з больш шырокай мэтай, а менавіта з умацаваннем веры вакол Маці Божай. Акрамя шкаплера, гэтая любоў выяўлялася і ў пашырэнні ружанцовай малітвы, якую айцец Рафал глыбока цаніў як дзецсную духоўную дапамогу. У сваім «Сібірскім нататніку» ён разважае пра вялікую карысць, якую прыносіць штодзённая ружанцвая малітва: удумліва ўглядаючыся ў яго таямніцы, чалавеку значна лягчэй захоўваць у душы жывую прысутнасць Езуса і Марыі.

Святы Рафал нарадзіўся і рос у Вільні, дзе побач стаялі касцёлы лацінскага абраду, грэка-каталіцкія цэрквы і праваслаўныя святыні. Іх блізкасць была для яго не столькі знакам багацця і разнастайнасці традыцый веры, колькі напамінам пра падзел паміж хрысціянамі, які ён пазней усвядоміў як асабістую рану і боль, які доўга жыў у ім. Падчас ссылкі ва Усоллі, чытаючы «Жыціі святых» ксяндза Пятра Скаргі, ён даведаўся пра ордэн Найсвяцейшай Панны Марыі з Гары Кармэль, які ўзнік на Усходзе, а з часам з прычыны пераследаў перасяліўся на Захад. Тады ў душу яму глыбока запала даволі ідэалістычная думка, якую аднак не ўспрымаў як Божае натхненне, што менавіта гэты ордэн мог бы стаць прыладай дзеля аб’яднання хрысціянаў. Божы Провід распарадзіўся так, што праз дзесяць гадоў ён сам стаў кармэлітам босым. Святы Рафал бачыў у шкаплеры знак адзінства і праз сваіх знаёмых і духоўных дзяцей распаўсюджваў яго далёка па-за межы Галіцыі. Асабліва відавочна плён гэтай працы выявіўся ў Румыніі, дзе, абапіраючыся на шчырую падтрымку княгіні Тэрэзы Марузі, якая была свецкай кармэліткай і ягонай духоўнай дачкой, у 1902 годзе заснаваў шкаплернае брацтва ў прыморскай Суліне. Неўзабаве высветлілася, што гэтая справа дае жаданы плён, бо знак святога шкаплера пачаў набліжаць да Касцёла вернікаў іншых веравызнанняў, і гэта яшчэ мацней умацоўвала ў айца Рафала прагненне да адзінства Касцёла і Царквы, якое ахапіла б і Расію. Ён нават паехаў у Львоў да ўніяцкага мітрапаліта Сільвестра Сембратовіча, каб абмеркаваць магчымасць заснавання кармэліцкіх кляштараў усходняга абраду, імкнучыся праз манаскую духоўнасць наблізіць хрысціян да адзінства. Айцец Рафал адчуваў сэрцам тое, што пазней афіцыйна сфармулюе Касцёл, а менавіта што ўсходнія хрысціяне ўшаноўваюць Багародзіцу найпрыгажэйшымі гімнамі, і што Усход і Захад, нягледзячы на падзелы, застаюцца злучанымі братняй супольнасцю веры і сакрамэнтальнальнага жыцця. На шчырай пашане да Маці Божай айцец Рафал і будаваў свае адносіны з праваслаўнымі, пад натхненнем Духа Святога пракладаючы шлях таму руху да адзінства, які пазней вызначыў Касцёл. Так праз просты знак шкаплера і штодзённую малітву да Маці Божай ён нястомна пракладаў сцежку да ўзаемнай пашаны і адзінства.

Смерць і пераход да новай місіі

У маі 1906 года айца Рафала зноў абралі прыёрам у Вадавіцах, дзе на той час ужо дзейнічала семінарыя кармэлітаў. Ён пераконваў, што семінарыстаў неабходна адукаваць і фарміраваць на Радзіме, у нацыянальных традыцыях і на роднай мове. Улады правінцыі прыслухваліся да ягоных аргументаў. У ліпені ён разам з правінцыялам візітаваў кляштары кармэлітак босых. Гэта было яго апошняе падарожжа. Пасля вяртання ён па ранейшаму шмат часу аддаваў служэнню ў канфесіянале, аж у Адвэнце 1906 года прастудзіўся ў халодным вадавіцкім касцёле і цяжка захварэў. Доўгія адзінаццаць месяцаў цягнулася гэтае змаганне з нямогласцю, а 15 лістапада 1907 года айцец Рафал адышоў да Пана ў Вадавіцах. Апошнія ягоныя дні прайшлі ў глыбокім сузіранні ды поўнай аддачы сябе Богу. 13 лістапада кашаль крыху адступіў і хворы папрасіў аб сакрамэнце Намашчэння хворых і Віятыку, пасля чаго дрыжачай рукой удзяліў благаслаўленне сваім субратам. 14 лістапада, у свята Усіх Святых Кармэлю, прыёр кляштара на смяротным ложы глядзеў на крыж і шаптаў: «Езу! Марыя! Мой Божа! Мой Божа! Я наталюся, калі ўбачу Тваю хвалу». На наступны дзень, каля сёмай гадзіны раніцы, ён сказаў «Цяпер я адпачну», тады звон паклікаў братоў у яго келлю на малітву. Пад голас заклікаў за канаючых наш святы ціха адышоў да Пана. 19 лістапада, на чацвёрты дзень пасля смерці, цела айца Рафала перавезлі з Вадавіц у Чэрну, а наступнага дня, 20 лістапада, урачыста пахавалі на кляштарных могілках, якія сталі месцам пілігрымавання мноства вернікаў.

Святы Ян Павел II беатыфікаваў яго 22 чэрвеня 1983 года ў Кракаве, а 17 лістапада 1991 года ў Рыме абвясціў святым. Смерць не спыніла ягонага паклікання, а толькі перанесла яго ў вечнасць. Як і святая Тэрэза ад Дзіцятка Езуса, якая хацела і ў небе рабіць дабро на зямлі, ён працягвае сваю дапамогу людзям у малітве перад Богам. Распачатае айцом Рафалам шкаплернае апостальства і малітва за еднасць хрысціянаў жывуць ў Касцёле далей, а само ягонае прагненне паяднання хрысціянскага свету пазней атрымала глыбокі працяг у вучэнні Другога Ватыканскага Сабора. Сёння святы Рафал, апостал еднасці, апякуецца вернікамі, паказваючы, што выпрабаваны ім самім марыйны шлях пэўна вядзе да Хрыста.

У постаці святога Рафала Каліноўскага злучыліся рысы, якія на першы погляд здаюцца супрацьлеглымі. Ягоны «дакладны розум» інжынера і матэматыка спалучаўся з «неспакойным сэрцам», а сарамлівасць і нерашучасць саступілі месца цвёрдай волі, здабытай праз нястомную працу над сабой. У штодзённым жа святарскім і манаскім служэнні ён заставаўся лагодным, спагадлівым і надзвычай чулым да любой чалавечай бяды.

Міласэрнасць і дабрыня да бліжніх ішлі ў ім з суровай патрабавальнасцю да сябе. Ён аддаваў споведзі ўсе свае сілы, імкнучыся з бацькоўскай цеплынёй і рашучасцю дапамагчы кожнай душы на шляху да Бога. У аснове гэтага духоўнага гарту ляжала свядомае і поўнае даверу наследаванне Хрыста праз Марыю. Глыбокая пабожнасць выходзіла далёка за кляштарныя муры, нараджаючы жывое апостальства, скіраванае на паяднанне хрысціян Усходу і Захаду праз супольную пашану да Багародзіцы.

Плёнам непарыўнай сувязі паміж кантэмпляцыяй і дзеяннем стала ягоная багатая пісьмовая спадчына. Яна налічвае 1723 лісты, «Сібірскі нататнік», «Успаміны», духоўныя канферэнцыі, аскетычныя тэксты, а таксама шэраг артыкулаў і брашур, выдадзеных пры ягоным жыцці, усяго больш за 2300 друкаваных старонак. Гучыць там шчырае сведчанне веры, выпрабаванай у малітве, пакутах і ўнутраным змаганні. Бог асвячаў ягоную душу ў штодзённым супрацоўніцтве з ласкай, а любоў да бліжніх спаўнялася ў бескарыслівым служэнні, таму святы Рафал такі блізкі кожнаму, хто шукае сапраўднага жыцця, камуніі з Богам і дарогі да збаўлення.

 

Аркадзь Куляха OCD

________________________

Выкарыстаная літаратура:

 

    Каліноўскі Рафал // Беларусь у асобах і падзеях / Нацыянальная бібліятэка Беларусі. URL: https://bis.nlb.by/by/documents/132187 (дата звароту: 05.09.2026).

    Куляха А. Жыццё святога Рафала Каліноўскага // Наша вера. 2007. № 4(42). URL: https://media.catholic.by/nv/n42/art3.htm?forprint=1 (дата звароту: 15.11.2026).

    Adamczyk S. Niespokojne serce. Kraków, 1983.

    Bender R. Powstaniec-zakonnik. Warszawa, 1977.

    Bender R. Popowstaniowa działalność Józefa Kalinowskiego (O. Rafała od św. Józefa Karmelity Bosego) 1864–1907 // Roczniki Humanistyczne. 1975. T. 23. S. 270–271.

    Congregatio pro Causis Sanctorum. Decretum super virtutibus Servi Dei Raphaelis a S. Ioseph // Acta Apostolicae Sedis. 1980. Vol. 72.

    Gil Cz. O. Rafał Kalinowski 1835–1907. Kraków, 1984.

    Giovanni Paolo II. Omelia in occasione della Beatificazione di P. Raffaele Kalinowski e di Fratel Alberto Chmielowski. Cracovia, 22.06.1983. URL: www.vatican.va/content/john-paul-ii/it/homilies/1983/documents/hf_jp-ii_hom_19830622_beatificazione-kalinowski-chmielowski.html (дата звароту: 12.09.2026).

    Kalinowski J. Listy, t. I, cz. 1 (1856–1872). Lublin, 1978.

    Kalinowski J. Wspomnienia 1835–1877. Lublin, 1965.

    Kalinowski R. Cześć Matki Bożej w Karmelu Polskim // Księga pamiątkowa mariańska. T. 1. Lwów–Warszawa, 1905. S. 404–405.

    Kalinowski R. Świętymi bądźcie! Konferencje i teksty ascetyczne. Kraków, 1987.

    Maryja zawsze i we wszystkim. Flos Carmeli, 2011.

    O. Romuald od św. Eliasza. Wspomnienie pośmiertne o ś. p. O. Rafale Kalinowskim, karmelicie bosym. Kraków, 1908.

    Praskiewicz Sz. T. «Maria sempre e in tutto». Spiritualità mariana del Beato Raffaele Kalinowski O.C.D. // Teresianum. 1990. Vol. 41. S. 135–160.

    Thérèse de l’Enfant-Jésus. Derniers entretiens (Le carnet jaune, 17 juillet 1897) // Œuvres complètes. Paris, 1992. P. 1050.

    Wanat B. J. OCD. Święty Rafał od św. Józefa (Józef Kalinowski) // Folia Historica Cracoviensia. 2010. Vol. 15/16. S. 65.

Przycisk

КАРМЭЛІТЫ БОСЫЯ

вул. Герасіменкі 6/1

220047 Мінск

Сайт вікарыяту ў Беларусі

Партал Каталіцкага Касцёла ў Беларусі

Афіцыйны сайт ордэна

Курыя вікарыяту

Cайт Варшаўскай правінцыі

Сайт зроблены ў канструктары сайтаў WebWave